page10

                                                  OVERLEVEN IN CONFLICT
                                                  Impressies en reflecties van een symposium (*)

                                                  (het programma van dit symposium staat nog helemaal onderaan deze pagina)

                                                   Wat te doen aan de talloze rampzalige situaties in de wereld waar mensen
                                                   vanwege grootschalige conflicten geen leven hebben?

                                                   Over deze vraag vond op 16 november 2007 te Amsterdam een
                                                   Engelstalig symposium "Livelihood in Conflict" plaats, georganiseerd
                                                   door Stichting VredesWetenschappen.
                                                   Het symposium vond plaats in de VOC zaal van de Universiteit van
                                                   Amsterdam, een gedenkwaardige plek, waar in de zeventiende eeuw de Heren 17, bestuursleden van de Verenigde Oost-Indische Compagnie, beraadslaagden.
Drie hoogleraren waren uitgenodigd de vraag vanuit eigen discipline te belichten, en tevens een reactie te geven op de lezing van een van beide anderen. Deze drie hoofdsprekers waren:

- Kees Schuyt, emeritus hoogleraar in de sociologie aan de Universiteit van Amsterdam;
- Gerti Hesseling, Koningsberger leerstoel Universiteit Utrecht ("Peace building and the Rule of Law");
- Syed Mansoob Murshed, hoogleraar "Economics of Conflict and Peace" aan het Institute of Social
Studies in Den Haag.

Beide laatstgenoemden zijn benoemd door Stichting VredesWetenschappen.
Op elk van de drie lezingen werd ook gereflecteerd door een vertegenwoordiger van een maatschappelijke organisatie. Op deze manier beoogde de stichting een gesprek op gang te brengen enerzijds tussen wetenschappelijke disciplines onderling en anderzijds tussen wetenschap en sociale bewegingen en organisaties.
Het symposium werd geopend door Cobi Schoondergang-Horikx, voorzitter van Stichting VredesWetenschappen.
Caecilia van Peski, lid van de Raad van Advies van Stichting VredesWetenschappen en bestuurslid van de Nederlandse Vereniging voor de Verenigde Naties trad op als dagvoorzitter en moderator. Zij introduceerde als eerste spreker Kees Schuyt.

Lezing van Kees Schuyt

Kees Schuyt sprak over "Societal conflicts and mass-scale violence; political and moral responsibility for human rights violations". Hoe ontstaat sociologisch gezien een situatie waarin mensen bereid zijn op grote schaal mensenrechten te schenden? Sociale conflicten zijn nu eenmaal onvermijdelijk, de vraag is hoe ermee om te gaan. De dynamiek van groepsprocessen is cruciaal: hoe functioneren groepen, hoe worden
ze geleid en hoe worden ze gemanipuleerd? Bij wie ligt de politieke verantwoordelijkheid? Wie draagt verantwoordelijkheid voor de vaak massale schending van mensenrechten waar een conflict tussen groepen op uitloopt? Dergelijke kwaadaardige conflicten kunnen gaandeweg ontstaan mede onder invloed van tegengestelde belangen, als de andere
groep/partij als "het kwaad" wordt afgeschilderd, dat met alle macht bestreden moet worden. Dat gebeurt vaak onder invloed van politieke leiders, die erin slagen aan "de strijd tegen het kwaad" een quasi-idealistische lading te geven. Groepssolidariteit wordt dan noodzakelijk verklaard om de strijd te winnen. Het gaat om een keuze tussen "wij" en "zij". Schuyt sprak over een mutatie in bewustzijn, waarbij individuele verantwoordelijkheid wordt overspoeld door identificatie met de "eigen" groep. De daaruit voortvloeiende polarisatie kan worden herkend aan een aantal fenomenen: met taal en symbolen wordt de andere partij ontmenselijkt, afwijkende meningen worden niet getolereerd, mythes en verdraaiingen van de waarheid doen hun intrede, wantrouwen en onzekerheid bepalen het gedrag. Geweld bevestigt over en weer de bestaande vijandbeelden en leidt van kwaad tot erger. Kees Schuyt somt tenslotte tien aspecten op van vredesactie, het voorkomen, het beëindigen en het indammen van conflicten, waaronder vooral onderwijs, het verschaffen van inzicht en informatie met nadruk worden genoemd.

Afsluitend gesprek

Het afsluitende gesprek vond plaats tussen de zaal en een panel, bestaand uit de drie inleiders en Sami Faltas (de andere sprekers moesten vanwege verplichtingen eerder weg).
Op de vraag of er een allesomvattend paradigma is dat grootschalig gewelddadig gedrag verklaart, werd geconstateerd dat zo iets niet het geval is. Er zijn deelverklaringen van het menselijk gedrag, binnen groepen, zowel als tussen groepen. Deze en andere wetenschappelijke verklaringen hebben noodzakelijkerwijs een abstract karakter. Als men focust op een concreet geval, wordt de complexiteit zo groot, dat deze verklaringen te kort schieten en elkaar maar gedeeltelijk kunnen aanvullen.
Met verwijzing naar de idee dat "democratieën elkaar niet zouden bevechten", werd gevraagd, of de betekenis van een democratische vredestheorie niet veeleer daarin schuilt dat in een democratische orde er algemeen aanvaarde en gesanctioneerde procedures zijn om conflicten op een geweldloze manier te behandelen. De provincies Utrecht en Zuid-Holland gaan elkaar nu niet meer met wapens te lijf, want ze maken thans beide deel uit van de rechtsstaat Nederland. Zo wordt ook te weinig onderkend dat de Europese integratie van oorsprong een vredesproject is. Die integrerende beweging van onderop moet aangevuld worden met versterking van de internationale rechtsorde.
Vrede is niet het ontbreken van conflictstof. Kunnen conflicten als ze vreedzaam en op democratische wijze behandeld worden ("contained conflict") soms ook heilzaam zijn, en bijdragen aan een "gezonde wereldsamenleving"? Het antwoord lijkt bevestigend te zijn. Maar door de anarchie van het wereldpolitieke bestel is deze weg voorlopig moeizaam te begaan.
Alle wetenschappen kunnen belangrijke bijdragen tot "vrede" leveren, vooral door het versterken van het ethos van "het zoeken naar waarheid", dat wetenschapsbeoefening eigen moet zijn. Politici zijn vaak niet gediend van de waarheid. Wat de sociale wetenschappen betreft, zijn er belangrijke inzichten in menselijk gedrag te putten uit (samenwerking tussen) onder andere de antropologie, sociologie, politieke wetenschappen, recht en economie.
De bijeenkomst wordt vervolgens officieel afgesloten door de dagvoorzitter, die de sprekers bedankt en tevens de voorzitter van de stichting in het bijzonder bedankt voor haar vasthoudende inzet om deze dag tot een betekenisvol gebeuren te maken.

* Tekst: Piet Terhal, plv. voorzitter van SVW.
_____________________________________________________________

SYMPOSIUM LIVELIHOOD IN CONFLICT Three approaches to conflict analysis and management

The symposium has been held on November 16th, 2007 Oost-Indisch Huis, VOC zaal, Kloveniersburgwal 48, 1012 CX Amsterdam.

Reflectie, reactie en discussie

Sami Faltas, lid van het bestuur van Economen voor Vrede en Veiligheid en Executive Director van het Centre for European Security Studies gaf een reflectie op deze lezing, waarin hij op de eerste plaats onderscheid maakte tussen grondoorzaken en bijkomende factoren van burgeroorlogen. Grondoorzaken betreffen fundamentele motiveringen, lange termijn- en structurele factoren. Zij dragen bij aan onvermijdbare conflictstof. Als derde grondoorzaak bij burgeroorlogen (naast "grievance"en "greed") noemde Faltas de angst ("fear"). De bijkomende factoren bepalen in hoofdzaak of het conflict escaleert en gewelddadig wordt. Deze betreffen de middelen en de kansen, waaronder een prominente plaats wordt ingenomen door "wapens". Geweldvermijding berust op het in de gaten krijgen van grondoorzaken en het aanpakken van de bijkomende factoren, waaronder wapenbeheersing. In zijn reactie wijst ook Kees Schuyt op de wapenexporten, die geweld mogelijk maken, en vraagt zich af waarom in de lezing van Mansoob Murshed niet het woord "slachtoffer" is gevallen. De discussie die erop volgde bracht opnieuw de rol van de diaspora aan de orde, die "uiterst belangrijk" werd genoemd. Verder werd de vraag gesteld waarom het woord "rational choice" wordt gebezigd. Burgeroorlogen ontstaan toch uit irrationeel, of in ieder geval onverantwoordelijk gedrag.

Lezing van Mansoob Murshed

Na de middagpauze volgde de derde lezing, die van Mansoob Murshed over "Beyond greed and grievance as rationale choice explanations for Civil War". In veel arme landen woeden grootschalige, gewelddadige conflicten die een normale economische ontwikkeling zeer bemoeilijken. De vraag naar de oorzaken van deze burgeroorlogen is dus belang- wekkend. Waar men de belangrijkste oorzaak moet zoeken is onderwerp van een scherp gepolariseerd debat onder ontwikkelingseconomen.
Gaat het om hebzucht ("greed")? Of gaat het om het gevoel achter-gesteld te worden ("grievance") ? Het "greed"-argument spitst zich toe op de vaststelling dat arme landen, die rijk zijn aan grondstoffen vaak het toneel worden van burgeroorlogen. Er ontstaan vicieuze cirkels van illegale exploitatie van grondstoffen, die krijgsheren in staat stellen huurlingenlegertjes te financieren en onderwijl zichzelf te verrijken. Het "grievance" argument spitst zich toe op aantoonbare structurele achter-
stelling van bepaalde bevolkingsgroepen, die niet langer getolereerd wordt. Politieke machtsvorming op basis van etnische, religieuze, taalkundige identiteit vormt het begin van een gepolariseerde machtsstrijd, die bij het uitblijven van verzoening en gelijkstelling ontaardt in geweld. Volgens Murshed is de tegenstelling "greed-grievance" vals. Econometrisch onderzoek laat zien dat beide verklaringsgronden nodig zijn. "Grievance" verklaart beter het begin van een burgeroorlog, "greed" is meer aan de orde bij het voortduren ervan. Belangrijker zijn de voorwaarden voor vrede. Als meest fundamentele variabele ziet Murshed economische groei, omdat die de overheid de middelen aanreikt om evidente onrechtvaardigheden te repareren, bijvoorbeeld fiscaal, en zo conflictstof te verminderen. Dat laatste is echter niet een kwestie van economische groei alleen, want het vereist ook een politieke ontwikkeling in de richting van betere instituties en een rechtsstatelijke orde.

Reflectie, reactie en discussie

In een reflectie op deze lezing stelde Johan te Velde, Hoofd Afrika en Latijns Amerika van IKV Pax Christi de houding van de centrale overheid ten opzichte van het conflict aan de orde en vroeg naar de steun die het MFDC al of niet geniet onder de bevolking. Tevens vroeg hij naar de rol van de diaspora, en de houding/bemoeienis van omringende landen. Mansoob Murshed benadrukte in zijn reactie, dat economische achterstelling en de verdeling van politieke macht het conflict lijken te beheersen. In de daarop volgende discussie werd gewezen op de invloed van de diaspora, de rol van Frankrijk, en de verwevenheid van het conflict met een lucratieve internationale wapen- en drugshandel.

Lezing van Gerti Hesseling

Na de lunch krijgt Gerti Hesseling het woord voor een lezing over "Micro perspectives on conflicts; the forgotten war in Casamance (Senegal" Casamance, een vruchtbare en toeristisch aantrekkelijke streek in Zuid Senegal, van de rest van Senegal min of meer gescheiden door Gambia, is reeds jaren het toneel van een hardnekkig conflict tussen de plaatselijke bevolking en (de regering in) het Noorden. Er heeft zich in de jaren tachtig van de vorige eeuw een politieke oppositie-
beweging gevormd, de Mouvement des Forces Démocratiques de Casamance (MFDC), die aanvankelijk vreedzaam en gematigd was. Gaandeweg polariseerde het conflict waarbij de MFDC ging streven naar onafhankelijkheid. De regering onderdrukte dat met harde hand, hetgeen leidde tot een vicieuze cirkel van gewelddadigheden, waarbij duizenden
doden vielen en de bevolking zwaar te lijden had onder de oorlogs-economie. De oorzaken van het conflict en het escaleren ervan zijn complex. Het conflict is niet zozeer etnisch of religieus, maar heeft toch te maken met een sentiment van aparte "identiteit" van grote delen van de bevolking van de Casamance, versterkt door een verheerlijking van het eigen verleden. De mensen voelen zich door het Noorden verwaarloosd, overheerst en intern gekoloniseerd. En dat terwijl veel hoogopgeleide mensen die in Dakar werken uit de Casamance afkomstig zijn. Sinds drie jaar is er een vredesregeling, die heeft geleid tot een zekere mate van acceptatie en wederopbouw. Er is een relativerende wijze om te leven met spanningen, waarover Gerti Hesseling vertelde, onder andere de idee van "joking relationship". Het houdt in, dat twee mensen of twee groepen mensen verondersteld worden in hun onderlinge relatie beide een op elkaar afgestemde rol te spelen, de ene partij moet de andere plagend en spottend bejegenen, de andere moet zich daar niet beledigd door voelen. Deze ludieke omgang met elkaar kàn tussen groepen werken als een sociaal "smeer middel".

Reflectie, reactie en discussie

In een reflectie op deze lezing benadrukt Lars van Troost, hoofd Externe Betrekkingen van Amnesty International Nederland de cruciale rol van recht en rechtsspraak, onder andere met verwijzing naar het Amerikaanse Hooggerechtshof. Gerti Hesseling meldt in haar reactie, dat zij in Afrikaanse conflicten de sociale fenomenen herkent die Schuyt noemt, zoals manipulatie van de geschiedenis en verdraaiing van informatie. Maar zij merkt eveneens op, dat de enorme linguïstische verscheidenheid in Afrika in het algemeen niet een oorzaak van groeps-confrontaties is, wellicht vanwege de samenbindende invloed van talen als Frans, Engels en Portugees. In de daarop volgende korte discussie wordt een vraagteken gezet bij de veronderstelde invloed van het recht, in het geval van een dictatuur. De invloed van de media, maar ook de sociologie zelf op de vorming van groepsidentiteit komt aan de orde. Kees Schuyt pleit voor een zo beperkt mogelijke rol van onvermijdelijke "groepsidentiteiten" (alleen een "klein beetje" nationalisme is "goed"). Ook het idee dat democratieën "niet vechten met elkaar" en de mensen-rechten er veilig zijn moet gerelativeerd worden. In ieder geval missen we een effectieve internationale rechtsorde. Guantanamo Bay is een product van 's werelds oudste democratie.

Speakers: Professor Gerti Hesseling, Professor Mansoob Murshed, Professor Kees Schuyt.

English spoken

Chairperson and moderator: Caecilia J. van Peski, MA

Programme:

09.30                Welcome with coffee and tea

10.05                Introduction by drs Cobi Schoondergang-Horikx, chair SVW
10.10                Opening by Caecilia van Peski, MA
10.15                Lecture by professor Kees Schuyt:
                         "Societal conflicts and mass-scale violence; political and moral
                          responsibility for human rights violations"
10.50                Reflection on the theme by Lars van Troost
11.05                Reaction by professor Gerti Hesseling
11.20                Discussion with the audience

11.50                Lunch

13.00                Lecture by professor Gerti Hesseling
                         "Micro perspectives on conflicts; the forgotten war in the
                          Casamance (Senegal)"
13.35                Reflection on the theme by Jonneke Naber LLM
13.50                Reaction by professor Mansoob Murshed
14.05                Discussion with the audience

14.35                Afternoon break with tea and coffee

15.10                Lecture by professor Mansoob Murshed:
                         "Beyond greed and grievance as rational
                          choice explanations for Civil War"
15.45                Reflection on the theme by Dr Sami Faltas.
16.00                Reaction by professor Kees Schuyt
16.15                Discussion with the audience
16.45                Panel discussion with speakers and audience.

17.30                Closing and drinks
____________________________________________________________