Amnestie in ruil voor vrede?
Die deal zouden de Afghaanse voormalige krijgsheren, die
nu pluche stoelen in parlement en regering bekleden, graag
willen sluiten. In Afghanistan is wetgeving in behandeling die
amnestie verleent aan hen die in het verleden verantwoorde-
lijk waren voor ernstige mensenrechtenschendingen. Volgens
het wetsvoorstel hebben zij 'geloof en land verdedigd en
daarmee zijn ze onderdeel van de glorieuze hoogtepunten
van de Afghaanse geschiedenis'. Terwijl een groot deel van
de bevolking daartegen is, zal de wet hoogstwaarschijnlijk
binnenkort door president Karzai ondertekend worden.
De ontwikkelingen in Afghanistan zijn illustratief voor de spanningen die elke nieuwe regering tegenkomt wanneer zij het land van geweld naar duurzame, geweldloze vrede wil leiden. Maar de praktijk laat zien dat vrede zonder gerechtigheid vaak niet lang stand houdt. Of voor de slachtoffers van het geweld erg frustrerend is. In een land als Guatemala verloopt de uitvoering van de afspraken uit de Vredesakkoorden en rapportage van de Waarheids- en Verzoeningscommissie erg moeizaam. De onderdelen die over gerechtigheid en verantwoordelijkheid van de daders gaan, zijn nauwelijks toegepast. Het is ook lastig om rebellenleiders te verleiden een vredesakkoord te ondertekenen als daarin wordt vastgelegd dat zij voor het gerecht moeten verschijnen. De uitkomst hangt af van de krachtsverhoudingen tussen de verschillende partijen maar zeker ook van de mate van druk van buitenaf, de ene kant of de andere kant op.
Belangrijk is dat wel wordt ingezien dat duurzame vrede, gerechtigheid en verzoening zeer nauw met elkaar verbonden zijn. Het Centrum voor Gerechtigheid en Verzoening (Centre for Justice and Reconciliation, CJR) in Den Haag hield onlangs een deskundigenbijeenkomst over die thematiek. Wat bedoel je met die termen, wat is het doel? Over welke tijdsspanne hebben we het? De aanwezige deskundigen, afkomstig uit Afrika, Latijns Amerika en Europa, benadrukten dat vrede, gerechtigheid en verzoening steeds in de bepaalde context geplaatst moeten worden. Binnen het ene land, gemeenschap, cultuur of religie zijn andere dingen mogelijk dan binnen andere. Ervaringen uit een bepaalde context kunnen niet zomaar toegepast worden in andere situaties.
Er zijn wel gemeenschappelijke kenmerken en terugkerende dilemma's te noemen. Gerechtigheid dient bijvoorbeeld méér te omvatten dan het berechten van een handvol militaire leiders. Dit is wel belangrijk (en gebeurt maar al te vaak niet). Maar wat ook essentieel is dat er een bepaalde mate van compensatie is voor slachtoffers, dat de waarheid boven tafel komt en, zeker voor de langere termijn, dat er een adequate wederopbouw van de getroffen gemeenschap is, het aspect van sociale gerechtigheid.
Door de eerdergenoemde politieke beperkingen is het duidelijk dat overheden soms niet willen, maar soms ook niet kúnnen voldoen aan het opzetten van effectieve vredes-, gerechtigheids- en verzoeningsprocessen. Daarom moeten burgers proberen via eigen onderzoek en dialoog hun wensen coherent te formuleren en bij de overheid neer te leggen. Bij de uitvoering van programma's betrokken te zijn. Én over een lange periode waakzaam te blijven om erop toe te zien dat de programma's effectief zijn, en dat de oorzaken van de problemen (ook vaak sociaal-economisch) aangepakt worden. In Afghanistan zijn mensenrechtenorganisaties hiermee bezig. Zij kunnen steun heel hard gebruiken.
Jonneke Naber
Directeur Centre for Justice and Reconciliation
j.naber@cjr.nl www.cjr.nl
